حکمرانی جهانی

در نگاه نخست، خبر فروش یورو و خرید ین ژاپن توسط ایالات‌متحده ممکن است صرفاً یک مداخله ارزی (Currency Intervention) تلقی شود؛ اقدامی که بانک‌های مرکزی برای حمایت از ارزش پول ملی یا کنترل نوسانات بازار انجام می‌دهند. واکنش کم‌سابقه بلک‌راک (BlackRock)؛ بزرگ‌ترین مدیر دارایی جهان، اما نشان می‌دهد که موضوع بسیار فراتر از یک عملیات فنی در بازار ارز است.

درحالی‌که بسیاری از تحلیلگران انتظار داشتند بسته شدن تنگه هرمز جهان را وارد یک شوک نفتی مشابه دهه ۱۹۷۰ کند، بازار نفت برخلاف پیش‌بینی‌ها فرونپاشید. در پس این معما، نامی بیش از همه دیده می‌شود: چین. همان کشوری که ظاهراً توانست از طریق کاهش تقاضا، بازار جهانی نفت را از یک بحران تمام‌عیار نجات دهد، در عرصه سیاسی و امنیتی نتوانست یا نخواست از نفوذ اقتصادی خود برای تغییر رفتار ایران استفاده کند. این دو واقعیت، یکی از مهم‌ترین پارادوکس‌های ژئواکونومیک قرن بیست‌ویکم را آشکار کرده‌اند.

در دهه‌های گذشته، تحلیلگران عمدتاً از «امنیت انرژی» سخن می‌گفتند، اما بحران کنونی مفهومی جدید را برجسته کرده است: «امنیت ارزی مبتنی بر انرژی» (Energy-Based Currency Security). پیام ژئواکونومیک این تحول روشن است: در جهانی که دلار همچنان ارز مسلط است و نفت هنوز مهم‌ترین کالای راهبردی جهان محسوب می‌شود، کشورهایی که وابستگی بالایی به واردات انرژی دارند نه‌تنها در برابر شوک‌های قیمتی، بلکه در برابر شوک‌های پولی نیز آسیب‌پذیر خواهند بود.

جهان می‌تواند وابستگی خود به هرمز را کاهش دهد، اما حذف کامل هرمز از معادله انرژی جهانی، دست‌کم در آینده قابل پیش‌بینی، تقریباً ناممکن است. این دقیقاً همان نتیجه‌ای است که از بررسی ظرفیت خطوط لوله موجود، طرح‌های جایگزین و حتی پروژه‌های عظیم چندصد میلیارد دلاری به دست می‌آید؛ نتیجه‌ای که نشان می‌دهد رؤیای «هرمز صفر» (Project Hormuz Zero) بیش از آنکه یک برنامه عملیاتی باشد، یک آرزوی ژئوپلیتیکی است.

درواقع، اقتصاد جهانی طی هشتاد سال گذشته چهار مرحله مهم را تجربه کرده است. در مرحله نخست، رقابت عمدتاً بر سر کالاها (Goods) بود. سپس رقابت بر سر سرمایه و فناوری (Capital and Technology) شکل گرفت. در دهه‌های اخیر، زنجیره‌های تأمین جهانی (Global Supply Chains) به میدان اصلی رقابت ژئواکونومیک تبدیل شدند. اکنون نشانه‌هایی دیده می‌شود که مرحله چهارم در حال ظهور است؛ رقابت بر سر مسیرها و گلوگاه‌های راهبردی (Strategic Routes and Maritime Chokepoints).

ذخایر گاز اروپا در حال حاضر حدود ۵۴ درصد پر است؛ دومین سطح پایین برای این مقطع از سال طی ۱۵ سال گذشته و به‌مراتب پایین‌تر از میانگین پنج‌ساله. مدیرعامل Equinor؛ آندرس اوپدال، هشدار داده که اروپا احتمالاً حتی پیش از زمستان نیز نمی‌تواند ذخایر خود را به ۸۰ درصد برساند. در آغاز فصل تزریق تابستانی، ذخایر اروپا تنها ۲۸ درصد بود؛ زیرا زمستان سرد گذشته بخش قابل‌توجهی از ذخایر را مصرف کرده بود.

به نظر می‌رسد بحث اصلی در سال‌های آینده دیگر این نخواهد بود که «چه میزان سرمایه خارجی وارد آمریکا می‌شود»، بلکه این خواهد بود که «چه کسی سرمایه‌گذاری می‌کند، در کدام بخش سرمایه‌گذاری می‌کند و این سرمایه‌گذاری چه پیامدهایی برای امنیت ملی، استقلال تصمیم‌گیری و موازنه قدرت ژئواکونومیک ایالات‌متحده خواهد داشت.»

بحران‌های آینده لزوماً با کمبود نفت آغاز نخواهند شد؛ بلکه ممکن است با افزایش نااطمینانی آغاز شوند. از این پس ارزش هر بشکه نفت نه فقط با میزان انرژی ذخیره‌شده در آن، بلکه با میزان اطمینانی که بازار نسبت به مسیر رسیدن آن دارد، تعیین خواهد شد. به همین دلیل، بحران هرمز صرفاً قیمت نفت را تغییر نداد؛ منطق قیمت‌گذاری نفت را تغییر داد.

پرسش اصلی دیگر این نیست که «آیا تنگه هرمز اهمیت دارد؟»؛ پاسخ این پرسش سال‌هاست روشن است. پرسش مهم‌تر این است که اقتصاد ایران به کدام شبکه از گلوگاه‌های دریایی وابسته است و اختلال در هر یک از آن‌ها چه پیامدهایی برای تجارت خارجی کشور خواهد داشت؟

، همان‌گونه که روسیه، اوکراین را بخشی از محیط امنیتی و حوزه نفوذ تاریخی خود می‌داند و چین، تایوان را حلقه‌ای جدایی‌ناپذیر از راهبرد «اتحاد مجدد ملی» تلقی می‌کند، جمهوری اسلامی ایران نیز حفظ جایگاه حزب‌الله در لبنان را نه یک ترجیح سیاسی، بلکه ضرورتی راهبردی برای صیانت از حوزه نفوذ منطقه‌ای خود می‌داند.

پرسش آینده ایران دیگر این نیست که «چه دارد»؛ زیرا پاسخ آن روشن است: انرژی، فلزات، موقعیت و ظرفیت صنعتی. پرسش واقعی این است که آیا می‌تواند این دارایی‌ها را در قالب یک نقش پایدار در امنیت زنجیره تأمین جهانی تثبیت کند یا نه؛ نقشی که نه‌تنها درآمدزا؛ بلکه تعیین‌کننده جایگاه ژئوپلیتیک کشور در دهه‌های آینده خواهد بود و درنهایت، اهمیت این پرسش فراتر از ایران است.

اگر این منطق تثبیت شود، «خط زرد» (Yellow Line) اسرائیل فقط یک خط نظامی روی نقشه نخواهد بود؛ به خطی تبدیل می‌شود که میان مالکیت حقوقی و امکان واقعی توسعه فاصله می‌اندازد؛ و این، شاید دقیق‌ترین معنای ژئواکونومیک بحران امروز لبنان باشد: جنگی که هدف نهایی‌اش فقط کنترل زمین نیست؛ بلکه کنترل این است که چه کسی حق دارد منابع خود را به قدرت اقتصادی تبدیل کند و چه کسی، با وجود حق، از امکان بهره‌برداری محروم می‌ماند.