حکمرانی جهانی

آنچه در تنگۀ هرمز جریان دارد، بازتابی از جنگ سرد جدید میان دو ابرقدرت است. اگر استراتژی محاصره توسط ترامپ به مرحله اجرا درآید، تنگۀ هرمز از یک مسیر تجاری ژئوپلیتیک به یک «میدان مین ژئواکونومیک» تبدیل خواهد شد.

همان‌گونه که «پَکس امریکانا» (Pax Americana) نظم سیاسی پس از جنگ جهانی دوم را شکل داد، «پَکس سیلیکا» (Pax Silica) می‌خواهد نظم فناوری عصر هوش مصنوعی را صورت‌بندی کند. در این چارچوب، صلح و ثبات نه با توازن قوا؛ بلکه با کنترل سیلیکون، داده و انرژی تعریف می‌شود.

دونالد ترامپ؛ چهره‌ای که همواره با شعارهای صریح و رویکردهای غیرمتعارف شناخته می‌شود، در یکی از سخنرانی‌های پرشور خود جمله‌ای را بر زبان آورد که بسیاری از حامیانش را به وجد آورد: «آمریکا تقریباً هیچ نفتی از تنگۀ هرمز وارد نمی‌کند و در آینده نیز وارد نخواهد کرد. ما به آن نیاز نداریم.» این جمله، عصارۀ سیاستی است که دهه‌هاست در راهروهای واشنگتن زمزمه می‌شود؛ رؤیای تحقق «استقلال کامل انرژی»؛ اما آیا واقعاً آمریکا توانسته است خود را از بند پیچیدگی‌های ژئوپلیتیک خاورمیانه رها کند؟

در سال ۱۴۰۴ (۲۰۲۵)، اقتصاد بین‌الملل دیگر در قالب یک نظم یکپارچه و جهان‌شمول قابل توضیح نیست؛ بلکه در هیئت معماری پیچیده‌ای از قدرت‌های درهم‌تنیده ظاهرشده است. این معماری بر سه لایه ژئواکونومیک استوار است: انرژی‌های فسیلی و رانت‌های هیدروکربنی که همچنان ستون درآمد و نفوذ سیاسی‌اند؛ مواد معدنی حیاتی و فلزات استراتژیک که زیرساخت صنعتی و دیجیتال جهان را تغذیه می‌کنند؛ و فناوری‌های پیشرفته که در رأس هرم ارزش، ثروت و برتری نظامی را بازتولید می‌کنند.

هژمونی نفتی ایران در به چالش کشیدن هژمونی نفتی ایالات‌متحده ازآنجاکه چندبعدی است اگر در روزهای آتی جنگ رمضان در بعد زیرساخت‌های تولید نفت هم آسیب ببیند در دو بعد تسلط بر تنگه هرمز به‌عنوان یکی از مهم‌ترین گذرگاه‌های حمل‌ونقل نفت و تضعیف پترودلار همچنان برقرار خواهد بود.

آنچه امروز شاهد آن هستیم، نه پایان دلار، بلکه پایان دوران تک‌قطبی بودن آن است. چالش‌های مطرح‌شده توسط کشورهایی مانند ایران، در کنار تحولات اقتصادی و ژئوپلیتیکی جهانی، همگی به این گذار سرعت می‌بخشند.

در دهه گذشته، برخی کشورهای منطقه ازجمله عربستان سعودی، امارات متحده عربی و ایران اقدام به طراحی و احداث خطوط لوله‌ای کرده‌اند که هدفشان انتقال نفت بدون عبور از تنگۀ هرمز است. آمارهای رسمی اما نشان می‌دهد که مجموع ظرفیت عملیاتی این خطوط لوله، حداکثر 6/ 2 میلیون بشکه در روز است؛ این در حالی است که طبق داده‌های کپلر، روزانه 9/ 15 میلیون بشکه نفت خام و حدود 2/ 5 میلیون بشکه فرآورده نفتی از تنگه عبور می‌کنند.

جریان نفت آذربایجان به اسرائیل، بیش از آنکه یک خبر انرژی باشد، نمادی از سیاست واقعی در بازار جهانی نفت است. این همکاری: جایگاه آذربایجان را به‌عنوان بازیگر انرژی فرامنطقه‌ای تقویت کرده؛ امنیت انرژی اسرائیل را در محیطی پرتنش تحکیم نموده؛ ترکیه را به هاب انرژیِ عمل‌گرا اما سیاسی دوگانه بدل کرده و نگرانی‌های ژئوپلیتیکی ایران و روسیه را افزایش داده است. درنهایت، این پرونده نشان می‌دهد که در دنیای ژئواکونومی، آنچه در سایه جریان دارد، گاه مهم‌تر از آن چیزی است که در بیانیه‌های رسمی اعلام می‌شود.

آینده مذاکرات نه صرفاً به اراده سیاسی؛ بلکه به توازن میان اهرم فشار، طراحی مرحله‌ای تعهدات و واقع‌گرایی نهادی در نظام تصمیم‌گیری آمریکا وابسته است. بدون این توازن، یا فشار به تشدید می‌انجامد یا انتظارات حداکثری به بن‌بست.

رأی دیوان عالی استفاده از ابزار اضطراری IEEPA را محدود کرد؛ اما جنگ تعرفه‌ای آمریکا را متوقف نکرد. اکنون سه ابزار اصلی باقی‌مانده‌اند: امنیت ملی (بخش ۲۳۲)؛ مقابله با رویه‌های ناعادلانه (بخش ۳۰۱) و تثبیت تراز پرداخت‌ها (بخش ۱۲۲). این ترکیب، نظامی انعطاف‌پذیر و چندلایه ایجاد کرده که امکان فشار مستمر ژئو‌اقتصادی را فراهم می‌کند.

محدودیت مانور نظامی آمریکا و کشورهای خلیج‌فارس در برابر ایران را باید در چارچوب تحول ساختاری منطق قدرت فهمید: قدرت امروز در «توان نابود کردن» خلاصه نمی‌شود، بلکه در «توان حفظ و تکثیر ارزش» تعریف می‌شود؛ صندوق‌های ثروت حاکمیتی و سرمایۀ ابزاری، دولت‌ها را به بازیگران بازار جهانی تبدیل کرده‌اند؛ دولت‌های نوسانی از طریق تنوع روابط، امنیت خود را بیمه می‌کنند؛ بی‌طرفی تاکتیکی، هزینه جنگ را بالاتر از منافع آن قرار می‌دهد.

اتکای صرف به هم‌سویی ایدئولوژیک؛ بدون تعمیق پیوندهای نهادی و اقتصادی، در بزنگاه‌ها کارآمد نیست؛ بنابراین اگر «جنگ آینده» را فراتر از میدان نظامی ببینیم، صحنه‌های اصلی آن چنین خواهد بود: بازارهای انرژی و تنوع مشتریان؛ کریدورهای حمل‌ونقل و بیمه؛ دسترسی به نظام مالی و استانداردهای بین‌المللی و سرمایه‌ی مشروعیت.