حکمرانی جهانی

پیام نهایی بحران روشن است: عصر انرژی ارزان، قابل پیش‌بینی و مصون از تنش‌های ژئوپلیتیکی (Geopolitically Insulated Energy) به پایان رسیده است. همان‌گونه که جهان ناچار شد واقعیت وابستگی خود به تنگه هرمز را بپذیرد، اکنون نیز باید این واقعیت را بپذیرد که نقش ایران در ژئواکونومی انرژی جهانی، برخلاف بسیاری از پیش‌بینی‌ها، نه کاهش یافته و نه قابل‌حذف است؛ بلکه همچنان یکی از مؤلفه‌های تعیین‌کننده ثبات یا بی‌ثباتی اقتصاد جهانی باقی خواهد ماند.

ونزوئلا شاید نخستین آزمایشگاه بزرگ «ژئواکونومی قیمومتی» (Custodial Geoeconomics) باشد؛ اما احتمالاً آخرین آن نخواهد بود. آنچه امروز در کاراکاس رخ می‌دهد، می‌تواند پیش‌نمایشی از جهانی باشد که در آن خزانه‌داری‌ها جای ناوگان‌های جنگی را می‌گیرند، حساب‌های بانکی جای مستعمرات را و کنترل جریان پول به مؤثرترین ابزار اعمال قدرت تبدیل می‌شود. در چنین جهانی، شاید مهم‌ترین دارایی راهبردی کشورها دیگر نفت، گاز یا حتی خاک نباشد؛ بلکه توانایی حفظ حاکمیت بر درآمدهای خود باشد.

جهان به‌تدریج شاهد شکل‌گیری چیزی است که می‌توان آن را «ژئوپلیتیک طیف الکترومغناطیسی» نامید. در این نظم نوظهور، رقابت دولت‌ها صرفاً بر سر کنترل سرزمین، دریا یا منابع طبیعی نیست؛ بلکه بر سر کنترل سیگنال‌ها، داده‌ها، شبکه‌های ارتباطی، ماهواره‌ها و سامانه‌های موقعیت‌یابی نیز هست.

بحران هرمز صرفاً یک مناقشه منطقه‌ای نیست؛ بلکه نشانه آغاز عصری است که در آن «آزادی دریاها» دیگر یک اصل بدیهی محسوب نمی‌شود و جای خود را به بازاری ژئوپلیتیکی می‌دهد که در آن حق عبور باید مذاکره، تضمین و گاه خریداری شود.

جنگ هرمز برای کانادا یک پارادوکس اقتصادی ایجاد کرده است: از یک‌سو مصرف‌کنندگان و صنایع با تورم و افزایش هزینه انرژی مواجه شده‌اند و از سوی دیگر تولیدکنندگان نفت و دولت‌های نفت‌خیز از افزایش درآمدها سود برده‌اند. هرچه بحران طولانی‌تر شود، شکاف میان این دو اثر نیز عمیق‌تر خواهد شد. به همین دلیل، هرمز برای کانادا نه صرفاً یک بحران خارجی، بلکه آزمونی برای توازن میان امنیت انرژی، رفاه مصرف‌کنندگان و فرصت‌های ژئواکونومیک ناشی از آشفتگی بازار جهانی نفت است.

، پروژه قطر–ترکیه شاید هنوز ازنظر اقتصادی و امنیتی آماده اجرا نباشد؛ اما بازگشت دوباره آن به ادبیات سیاست انرژی جهان یک واقعیت را آشکار می‌کند: عصر جدیدی آغاز شده که در آن جنگ‌های آینده ممکن است نه بر سر خود منابع؛ بلکه بر سر مسیرهای عبور آن‌ها شکل بگیرد، جنگی خاموش بر سر گلوگاه‌ها، کریدورها و شاهراه‌های انرژی جهان.

جنگ آمریکا علیه ایران «استراتژی ناامیدی» (Strategy of Desperation)، «اشتباه تاریخی» (Historic Blunder) و «شکست استراتژیک» (Strategic Defeat) نامیده شده است. شاید مهم‌ترین اشتباه در تحلیل تحولات امروز، نگاه صفر و یکی به مفهوم «پیروزی» و «شکست» باشد. سوئز هم‌زمان هم شکست بریتانیا بود و هم آغاز شکل تازه‌ای از سلطه مالی آن. هرمز نیز ممکن است هم‌زمان هم نشانه محدودیت قدرت آمریکا باشد و هم آغاز تلاشی تازه برای بازسازی هژمونی دلار از مسیر انرژی.

ترامپ نه صرفاً محصول شورش فرودستان؛ بلکه نتیجه ائتلافی نامتعارف میان توده‌های ناراضی و بخشی از ثروتمندترین اقشار آمریکاست؛ پدیده‌ای که نویسندگان آن را «پلوتوپوپولیسم» (Plutopopulist) یا «پوپولیسم ثروت‌سالار» می‌نامند.

جنگ آمریکا با ایران و اختلال گسترده در تنگه هرمز، فقط یک بحران امنیتی در خلیج‌فارس نبود؛ این جنگ به نقطه عطفی در ژئواکونومی انرژی جهان تبدیل شد. آنچه در ماه‌های اخیر رخ داده، نشان می‌دهد ساختار سنتی تحریم‌های نفتی آمریکا وارد مرحله فرسایش شده و جهان به‌تدریج در حال حرکت به سمت یک «ائتلاف انرژی ضدتحریم» است؛ ائتلافی نامرئی اما بسیار مؤثر که روسیه، ایران، چین، پالایشگاه‌های آسیایی، ناوگان سایه و حتی برخی اقتصادهای بحران‌زده جنوب و جنوب شرق آسیا را به هم پیوند داده است.

وقتی یکی از مقامات ارشد خلیج‌فارس، پس از بازگشت دوباره دونالد ترامپ به کاخ سفید، با لبخندی حساب‌شده گفت «کشورتان دارد عرب‌تر می‌شود» (Your country is becoming more Arab)، جمله‌ای گفت که بیش از آن‌که شوخی دیپلماتیک باشد، آینه‌ای بود مقابل واشنگتن. این عبارت، هم طعنه بود و هم پیش‌بینی؛ هم کنایه به شخصی‌سازی قدرت و هم اشاره به‌نوعی چرخش در منطق حکمرانی اقتصادی آمریکا.

پرسش کلیدی دیگر این نیست که «چرا قیمت‌ها بالا نرفتند؟»؛ بلکه این است که «این مهار تا کی دوام می‌آورد؟» بازار امروز با امید معامله می‌کند؛ اما امید، جایگزین عرضه پایدار نیست. اگر هرمز به‌سرعت باز شود، ژئواکونومی بر ژئوپلیتیک پیشی می‌گیرد و نوسان‌ها مهار می‌شوند. اگرنه، ژئوپلیتیک دوباره قواعد بازی را دیکته خواهد کرد و نفت، با زبانی سخت‌تر، با اقتصاد جهانی سخن خواهد گفت.

در پی اختلال در تنگه هرمز و شوک‌های درآمدی ناشی از جنگ ایران و آمریکا، وزارت خزانه‌داری ایالات‌متحده؛ به‌جای مسیر متعارف فدرال رزرو، در حال بررسی استفاده از صندوق تثبیت نرخ ارز (ESF) برای تأمین نقدینگی دلاری برای کشورهایی نظیر امارات متحده عربی است. این تحول نشانه‌ای از «فعال‌سازی ژئواکونومیک» هژمونی پولی آمریکا است: واشنگتن از سوآپ‌ها نه صرفاً برای تثبیت بازارها، بلکه برای تحکیم شبکه دلاری، مدیریت بازار اوراق خزانه و مهار نفوذ مالی چین بهره می‌گیرد.