تجارت بین‌الملل

شاید برای فهم قرن بیست‌ویکم باید از «هارتلند» جدیدی سخن گفت که دیگر صرفاً «قلب خشکی» نیست؛ بلکه «قلب شبکه‌ها» (Networkland) است و خاورمیانه، به‌ویژه پس از جنگ ایران و اختلال طولانی در کشتیرانی، به آزمایشگاه زنده این تحول تبدیل‌شده است.

رشد سهم فلز زرد در ذخایر ارزی چین و حرکت تدریجی پکن به سمت کاهش وابستگی به دلار، همگی نشانه‌های ظهور نوعی «ژئواکونومی ذخایر» (Reserve Geoeconomics) هستند؛ عرصه‌ای که در آن ذخایر ارزی دیگر تنها ابزار ثبات مالی نیستند، بلکه به مؤلفه‌ای از رقابت قدرت‌های بزرگ تبدیل‌شده‌اند.

اهمیت این نوشتار در آن است که مسئله «بین‌المللی‌شدن رنمینبی» (Renminbi Internationalization) را نه از منظر شعارهای ژئوپلیتیکی، بلکه از منظر عمق بازار، نقدشوندگی، تبدیل‌پذیری، ابزارهای پوشش ریسک و دسترسی به دارایی‌های مالی بررسی می‌کند. بحران هرمز درواقع نشان داده است که چین می‌تواند کانال‌های پرداخت غیردلاری ایجاد کند، اما ساختن یک نظام پولی جهانی بسیار دشوارتر از ساختن یک مسیر پرداخت است.

جهان می‌تواند وابستگی خود به هرمز را کاهش دهد، اما حذف کامل هرمز از معادله انرژی جهانی، دست‌کم در آینده قابل پیش‌بینی، تقریباً ناممکن است. این دقیقاً همان نتیجه‌ای است که از بررسی ظرفیت خطوط لوله موجود، طرح‌های جایگزین و حتی پروژه‌های عظیم چندصد میلیارد دلاری به دست می‌آید؛ نتیجه‌ای که نشان می‌دهد رؤیای «هرمز صفر» (Project Hormuz Zero) بیش از آنکه یک برنامه عملیاتی باشد، یک آرزوی ژئوپلیتیکی است.

درواقع، اقتصاد جهانی طی هشتاد سال گذشته چهار مرحله مهم را تجربه کرده است. در مرحله نخست، رقابت عمدتاً بر سر کالاها (Goods) بود. سپس رقابت بر سر سرمایه و فناوری (Capital and Technology) شکل گرفت. در دهه‌های اخیر، زنجیره‌های تأمین جهانی (Global Supply Chains) به میدان اصلی رقابت ژئواکونومیک تبدیل شدند. اکنون نشانه‌هایی دیده می‌شود که مرحله چهارم در حال ظهور است؛ رقابت بر سر مسیرها و گلوگاه‌های راهبردی (Strategic Routes and Maritime Chokepoints).

پرسش اصلی دیگر این نیست که «آیا تنگه هرمز اهمیت دارد؟»؛ پاسخ این پرسش سال‌هاست روشن است. پرسش مهم‌تر این است که اقتصاد ایران به کدام شبکه از گلوگاه‌های دریایی وابسته است و اختلال در هر یک از آن‌ها چه پیامدهایی برای تجارت خارجی کشور خواهد داشت؟

ونزوئلا شاید نخستین آزمایشگاه بزرگ «ژئواکونومی قیمومتی» (Custodial Geoeconomics) باشد؛ اما احتمالاً آخرین آن نخواهد بود. آنچه امروز در کاراکاس رخ می‌دهد، می‌تواند پیش‌نمایشی از جهانی باشد که در آن خزانه‌داری‌ها جای ناوگان‌های جنگی را می‌گیرند، حساب‌های بانکی جای مستعمرات را و کنترل جریان پول به مؤثرترین ابزار اعمال قدرت تبدیل می‌شود. در چنین جهانی، شاید مهم‌ترین دارایی راهبردی کشورها دیگر نفت، گاز یا حتی خاک نباشد؛ بلکه توانایی حفظ حاکمیت بر درآمدهای خود باشد.

جهان به‌تدریج شاهد شکل‌گیری چیزی است که می‌توان آن را «ژئوپلیتیک طیف الکترومغناطیسی» نامید. در این نظم نوظهور، رقابت دولت‌ها صرفاً بر سر کنترل سرزمین، دریا یا منابع طبیعی نیست؛ بلکه بر سر کنترل سیگنال‌ها، داده‌ها، شبکه‌های ارتباطی، ماهواره‌ها و سامانه‌های موقعیت‌یابی نیز هست.

بحران هرمز صرفاً یک مناقشه منطقه‌ای نیست؛ بلکه نشانه آغاز عصری است که در آن «آزادی دریاها» دیگر یک اصل بدیهی محسوب نمی‌شود و جای خود را به بازاری ژئوپلیتیکی می‌دهد که در آن حق عبور باید مذاکره، تضمین و گاه خریداری شود.

ظهور خصب نشان می‌دهد که چگونه بحران‌های ژئوپلیتیکی می‌توانند جغرافیای تجارت را بازآرایی کنند و بازیگران جدیدی را وارد معادلات اقتصادی منطقه سازند. این بندر کوچک اکنون به نمادی از رقابت میان ژئوپلیتیک و ژئواکونومی تبدیل‌شده است؛ جایی که فشارهای نظامی و محدودیت‌های دریایی از یک‌سو و ضرورت تداوم تجارت و تأمین کالا از سوی دیگر، در حال ترسیم نقشه‌ای جدید برای اقتصاد خلیج‌فارس هستند.

جنگ آمریکا علیه ایران «استراتژی ناامیدی» (Strategy of Desperation)، «اشتباه تاریخی» (Historic Blunder) و «شکست استراتژیک» (Strategic Defeat) نامیده شده است. شاید مهم‌ترین اشتباه در تحلیل تحولات امروز، نگاه صفر و یکی به مفهوم «پیروزی» و «شکست» باشد. سوئز هم‌زمان هم شکست بریتانیا بود و هم آغاز شکل تازه‌ای از سلطه مالی آن. هرمز نیز ممکن است هم‌زمان هم نشانه محدودیت قدرت آمریکا باشد و هم آغاز تلاشی تازه برای بازسازی هژمونی دلار از مسیر انرژی.

در پی اختلال در تنگه هرمز و شوک‌های درآمدی ناشی از جنگ ایران و آمریکا، وزارت خزانه‌داری ایالات‌متحده؛ به‌جای مسیر متعارف فدرال رزرو، در حال بررسی استفاده از صندوق تثبیت نرخ ارز (ESF) برای تأمین نقدینگی دلاری برای کشورهایی نظیر امارات متحده عربی است. این تحول نشانه‌ای از «فعال‌سازی ژئواکونومیک» هژمونی پولی آمریکا است: واشنگتن از سوآپ‌ها نه صرفاً برای تثبیت بازارها، بلکه برای تحکیم شبکه دلاری، مدیریت بازار اوراق خزانه و مهار نفوذ مالی چین بهره می‌گیرد.