مقایسه اوراق قرضه و اوراق مشارکت قابل‌تعویض و تبدیل به سهام

تاریخ : 1399/04/24
Kleinanlegerschutzgesetz, Crowdfunding, Finanzierungen
حکمرانی شركتي
نمایش ساده

گزیده جستار: انتشار اوراق قرضه مرکب، قابل‌تعویض با سهام و قابل‌تبدیل به سهامِ شرکت سهامی عام ناشر این اوراق اساساً منجر به افزایش سرمایه آن شرکت می‌گردد؛ ولی انتشار اوراق مشارکت قابل‌تعویض با سهام اساساً و انتشار اوراق مشارکت قابل‌تبدیل به سهام الزاماً منجر به افزایش سرمایه شرکت سهامی عام ناشر این اوراق نمی‌گردد.

اين نوشتار در تاريخ بیست و چهارم تیر‌ماه ۱۳۹۹ در خبرگزاري فارس منتشر شده است.

 

مقایسه اوراق قرضه و اوراق مشارکت قابل‌تعویض و تبدیل به سهام

 

مقدمه

«بازار بدهی» در کنار «بازار سهام» و «بازار مشتقات» سه رکن اصلی «بازار سرمایه» را تشکیل می‌دهند تا به تحقق هدف این بازار که ایجاد مکانیسمی برای تأمین مالی کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت مخارج بخش خصوصی و دولتی می‌باشد، کمک کنند.

بازار سهام چه در ایران و چه در کشورهای دیگر نقش بسیار اندکی در تأمین مالی بنگاه‌ها دارد. عمده تأمین مالی بنگاه‌ها از مسیر بازار بدهی (در کشورهای بازار سرمایه‌محور) یا نظام بانکی (در کشورهای بانک‌محور) است.

خطای کلیدی است اگر عبارت «بازار سرمایه‌محور» با «بازار سهام» مطابق تلقی گردد. حتی در کشورهای به‌اصطلاح بازار سرمایه‌محور (مثل آمریکا)، مسیر اصلی تأمین مالی بنگاه‌ها از «بازار بدهی یا اوراق قرضه» است و نقش بازار سهام برای تأمین مالی بسیار اندک است.

عکسهایی از چارلي چاپلين ستاره معروف سینما در دسترس است كه در سال 1918 در خيابان وال‌استریت جهت تقلیل بخشي از مشكلات اقتصادي ناشي از تأمین هزینه‌های جنگ جهاني اول، مردم را به خريد اوراق قرضه دولت آمریکا موسوم به «اوراق قرضه آزادی» ( Liberty Bonds) تشويق مي‌كند.

چارلی چاپلین در وال‌استریت در حال تشویق مردم به خرید اوراق قرضه آزادی

نمونه‌ای از اوراق قرضه آزادی

خلاصه آنکه «بازار سرمایه» اعم‌ از «بازار سهام» است و متاسفانه بخش خیلی مهم از آن یعنی «بازار بدهی» در ایران تقریباً مفقود و بسیار کوچک است. «بازار بدهی یا اوراق قرضه» بازاری است که در آن اوراق، برگه‌های بدهی (قرضه) به‌عنوان اسناد با مبلغ سود ثابت، دادوستد می‌شوند.

«اوراق قرضه ساده» اوراقي است كه پس از انتشار تغيير صورت نمی‌دهد و تا استرداد كامل وجه آن به‌صورت ورقه قرضه باقي می‌ماند. «اوراق قرضه مركب» اوراقي است كه متضمن امتيازات مضاعفي براي دارنده آن است كه در قانون پیش‌بینی شده است؛ مانند قابليت تعويض و تبديل اين اوراق به سهام. درواقع اوراق قرضه مرکب یکی از انواع ابزارهای تأمین مالی است که بر اساس تشخیص دارنده آن، قابلیت تعویض یا تبدیل به سهام عادی را دارد. دارندگان این نوع از اوراق قرضه می‌توانند در صورت سودآور شدن شرکت، با سهامدار شدن در شرکت از سود حاصله استفاده نمایند. پس از سهامدار شدن دارندگان اوراق قرضه، بازپرداخت اوراق قرضه نیز منتفی می‌شود.

در ماده 6 قانون نحوه انتشار اوراق مشاركت مصوب 30. 6. 1376 و ماده 39 آیین نامه اجرایی قانون نحوه انتشار اوراق مشارکت مصوب 8. 10. 1398 نیز امكان صدور اوراق مشاركت مركب پیش‌بینی شده است؛ بدین‌صورت که صرفاً شرکت‌های سهامي عام پذیرفته‌شده در سازمان بورس اوراق بهادار با تائید قبلي سازمان مذكور و رعايت ضوابط مزبور می‌توانند اوراق مشاركت قابل‌تبدیل و تعويض با سهام منتشر کنند.

کلیه معاملات ثانویه اوراق مشارکت و سایر اوراق بهادار اسلامی (صکوک) از قبیل اوراق مرابحه و اسناد خزانه اسلامی صرفاً از طریق بورس یا بازار خارج از بورس موضوع قانون بازار اوراق بهادار جمهوری اسلامی ایران انجام می‌شود (قانون رفع موانع تولید رقابت‌پذیر و ارتقای نظام مالی کشور مصوب 1. 2. 1394).

در این نوشتار به تبیین تفاوت اوراق قرضه و اوراق مشارکت قابل‌تعویض و تبدیل به سهام پرداخته شده است.

1. مقایسه اوراق قرضه و اوراق مشارکت

تبیین مقایسه اوراق قرضه و اوراق مشارکت با بیان تعریف و اوصاف این اوراق به دست می‌آید.

1.1. اوراق قرضه

تعريف ورقه قرضه: ورقه قابل معامله‌ای است كه معرف مبلغي وام است با بهره معين كه تمامي آن يا اجزاي آن در موعد يا مواعد معيني بايد مسترد گردد (ماده 52 لایحه قانونی اصلاح قسمتی از قانون تجارت مصوب 24. 12. 1347).

حقوق صاحبان اوراق قرضه: دارندگان اوراق قرضه در اداره امور شركت هیچ‌گونه دخالتي نداشته و فقط بستانكار شركت محسوب می‌شوند (ماده 53 ل.ا.ق.ت.).

ناشر اوراق قرضه ساده و مرکب: صرفاً براي شركت سهامي عام این امکان وجود دارد (ماده 51 ل.ا.ق.ت.).

خلاف شرع اعلام گرديدن صدور اوراق قرضه: نظريه شماره 20518. 30. 85 مورخ 28. 11. 1385 شوراي نگهبان «معامله اوراق قرضه مذكور در ماده (52) قانون تجارت (منظور همان ماده 52 لایحه قانونی اصلاح قسمتی از قانون تجارت مصوب 24. 12. 1347 می‌باشد) ازاین‌جهت كه وام مذكور در آن مشتمل بر بهره است خلاف موازين شرع شناخته شد».

1. 2. اوراق مشارکت

تعريف اوراق مشارکت: اوراق بهادار بانام يا بی‌نامی است كه به‌موجب اين قانون به قيمت اسمي مشخص براي مدت معين منتشر می‌شود و به سرمایه‌گذارانی كه قصد مشاركت در اجراي طرح‌های موضوع ماده (1) را دارند واگذار می‌گردد (ماده 3 قانون نحوه انتشار اوراق مشاركت مصوب 30. 6. 1376).

به‌عبارت‌دیگر اوراق مشاركت؛ اوراق بهاداري است كه مطابق قوانين و با مجوز بانك مركزي يا سازمان بورس، به قيمت اسمي مشخص براي مدت معين و براي تأمين بخشي از منابع مالي موردنیاز طرح‌های موضوع اين آیین‌نامه منتشر و عرضه عمومي می‌گردد (بند (6) ماده 1 آیین نامه اجرایی قانون نحوه انتشار اوراق مشارکت مصوب 8. 10. 1398).

حقوق صاحبان اوراق مشاركت: دارندگان اين اوراق به نسبت قيمت اسمي و مدت‌زمان مشاركت در سود حاصل از اجراي طرح مربوط شريك خواهند بود (ماده 3 قانون نحوه انتشار اوراق مشاركت مصوب 30. 6. 1376).

براي ايجاد جاذبه جهت سرمایه‌گذاری در خريد اوراق مشاركت، قسمتي از منافع؛ مانند اوراق قرضه، به‌طور معين به صاحب اوراق مشاركت؛ در قالب سود علی‌الحساب، پرداخت می‌شود و قسمتي از منافع؛ در قالب سود قطعي، به سود ناشي از موضوع مشاركت بستگي دارد (تبصره ماده 5 و ماده 7 قانون نحوه انتشار اوراق مشاركت مصوب 30. 6. 1376).

بازپرداخت اصل مبلغ و سود علی‌الحساب اوراق مشاركت، توسط ناشر تضمين می‌شود (ماده 5 قانون نحوه انتشار اوراق مشاركت مصوب 30. 6. 1376).

هرگونه افزایش هزینه‌های طرح که طی دوران مشارکت از محل منابع ناشر تأمین می‌شود، منجر به کاهش سهم‌الشراکه دارندگان اوراق نمی‌شود. هر میزان از افزایش هزینه‌های طرح که به تأیید امین ناشی از تغییر شرایط اقتصادی و تغییر مقررات و غیره باشد، به‌عنوان آورده ناشر محاسبه می‌شود (ماده 23 قانون نحوه انتشار اوراق مشاركت مصوب 30. 6. 1376).

ناشر اوراق مشاركت ساده: (1) دولت، شرکت‌های دولتي، شهرداری‌ها، مؤسسات و نهادهاي عمومي و غیردولتی و مؤسسات عام‌المنفعه و شرکت‌های وابسته به دستگاه‌های مذكور؛ (2) شركت سهامي عام؛ (3) شركت سهامي خاص؛ (4) شركت تعاوني توليد (نه توزيع) (ماده 1 قانون نحوه انتشار اوراق مشاركت مصوب 30. 6. 1376).

تعاونی تولیدی، تعاونی است که مجوز تولید از وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی دارد (بند (15) ماده 1 آیین نامه اجرایی قانون نحوه انتشار اوراق مشارکت مصوب 8. 10. 1398). «تعاونی‌های تولید» شامل تعاونی‌هایی است که در امور مربوط به کشاورزی، دامداری، دام‌پروری، پرورش و صید ماهی، شیلات، صنعت،‌معدن، عمران شهری و روستایی و عشایری و نظایر این‌ها فعالیت می‌نمایند (ماده 26 قانون بخش تعاونی اقتصاد جمهوری اسلامی ایران مصوب 13. 6. 1370). «تعاونی‌های توزیع» عبارت‌اند از تعاونی‌هایی که نیاز مشاغل تولیدی و یا مصرف‌کنندگان عضو خود را در چهارچوب مصالح عمومی و به‌منظور‌ کاهش هزینه‌ها و قیمت‌ها تأمین می‌نمایند (ماده 27 قانون بخش تعاونی اقتصاد جمهوری اسلامی ایران مصوب 13. 6. 1370).

در موردی که ناشر دولت است وزارت امور اقتصادی و دارایی به نیابت از دولت در چهارچوب قوانین و مقررات نسبت به انتشار اوراق مشارکت اقدام می‌نماید (ماده 13 آیین نامه اجرایی قانون نحوه انتشار اوراق مشارکت مصوب 8. 10. 1398). گزارش توجیه فنی ـ اقتصادی و مالی طرح‌های عمرانی ـ انتفاعی دولت باید به سازمان برنامه ارائه شود (بند (1) ماده 24 و ماده 37 آیین نامه اجرایی قانون نحوه انتشار اوراق مشارکت مصوب 8. 10. 1398).

ناشر اوراق مشاركت مرکب: صرفاً شرکت‌های سهامي عام پذیرفته‌شده نزد بورس و يا بازارهاي خارج از بورس موضوع قانون بازار اوراق بهادار جمهوري اسلامي ايران مصوب 1384 با رعايت ضوابط مربوط می‌توانند اوراق مشاركت قابل‌تبدیل به سهام و يا تعويض با سهام منتشر نمايند (ماده 6 قانون نحوه انتشار اوراق مشاركت مصوب 30. 6. 1376 و ماده 39 آیین نامه اجرایی قانون نحوه انتشار اوراق مشارکت مصوب 8. 10. 1398).